Stille armoede

Bert Vermaas

Armoede trekt diepe en zichtbare sporen. Daar kunnen we haar aan herkennen. Oude kleding, versleten schoenen, verwaarloosde tuin, gesloten gordijnen: de lijst van kleine verklikkertjes is erg lang. Soms is armoede zo goed zichtbaar, dat je haar kunt aanraken.

Soms voel je spontaan de neiging een tientje ergens in de brievenbus te gooien, of ongezien weg te frommelen in de kinderwagen van een droef kijkende jonge moeder. Dat doe je natuurlijk niet; ons financiële medeleven is georganiseerd via collectes en goede doelen.

Het kaartenhuis

Stille armoede daarentegen is haast per definitie onherkenbaar. De groep mensen die daarmee te maken heeft, doet juist heel erg zijn best om ‘normaal’ te lijken en verbergt zijn armoede zorgvuldig: de gordijnen zijn open, de ramen brandschoon, het tuinpad keurig geveegd. Niets aan de hand! Alles wordt in het werk gesteld om te vermijden dat de buurt, de familie, de kerk, de baas of de collega’s in de gaten krijgen dat het niet zo goed gaat.

De kerk? Ja, stille armoede komt ook voor in hechte religieuze gemeenschappen met veel sociale controle. De familie? In de Turkse gemeenschap is de eer van de familie een belangrijke drijfveer, maar ook onder autochtone Nederlanders kennen we genoeg voorbeelden van heftige schaamte voor de familie. De baas, collega’s? Ja inderdaad, stille armoede komt vaak voor bij mensen met een baan. Maar liefst veertig procent van de mensen die op – of onder – het bestaansminimum leven, heeft werk (bron: Nibud, 2018)!

'Wie succesvol is, heeft dat vooral aan zichzelf te danken en wie niet succesvol is, heeft dat vooral aan zichzelf te wijten.'

De baan geeft status, houvast, structuur en hoop. Precies de ingrediënten die je nodig hebt om zonder aanvullende hulp overeind te blijven. De baan vertelt je omgeving dat je een respectabel lid bent van de samenleving, dat je je aan de regels houdt, dat je belasting betaalt. De baan vertelt vooral ook dat je te vertrouwen bent en prestaties levert. Zonder baan stort het kaartenhuis van je zorgvuldig bewaakte status genadeloos in elkaar.

Scheurtjes in ons imago

De deuren van onze samenleving hangen in primitieve scharnieren. Wie succesvol is, heeft dat vooral aan zichzelf te danken en wie niet succesvol is, heeft dat vooral aan zichzelf te wijten. Beide beweringen zijn in de meeste gevallen onwaar! Succesvolle mensen hebben alleen bitter weinig mensen in hun directe omgeving die dat tegenspreken. Het is nou eenmaal onverstandig de leeuwen van onze samenleving tegen je in het harnas te jagen.

Trots en schaamte, liefde en haat, verbondenheid en uitsluiting, succes en falen, angst en moed, ze liggen allemaal eng dicht bij elkaar. Ze gaan daarom moeiteloos in elkaar over als je omstandigheden veranderen, of als je kleine witte leugentjes doorgeprikt worden. We zijn allemaal gevoelig voor scheurtjes in ons imago, bang voor de veroordeling van degenen die ons het meest na staan. Angst voor de schande. Angst voor verstoting uit de kudde. Angst voor de resterende eenzaamheid.

Coming out

Hulpverleners zeggen terecht dat mensen niet zo lang moeten wachten om hulp te zoeken. Hoe langer je wacht, hoe groter het probleem. Klinkt logisch, maar mensen die met armoede kampen denken niet rationeel. En hoewel ze daar recht op hebben, doen ze geen beroep op minimaregelingen of de Voedselbank. Bang dat ze herkend, ontmaskerd en veroordeeld worden.

'Wat nog beter helpt, is het overwinnen van schaamte.'

Het gebrek aan rationaliteit is onder de ‘stillen’ soms zelfs akelig selectief: vaak functioneren ze in hun werk nog redelijk goed, maar slaan volledig dicht als het over hun eigen financiële situatie gaat. Juist zíj stellen hun gang naar de gemeente zo lang mogelijk uit. Kop in het zand is een overlevingsstrategie. Niet slim, wel menselijk!

Schaamtebestrijding

Als we armoede in Harderwijk willen elimineren, dan moeten we de stille armoede actief opsporen of vroegsignaleren. Dat gebeurt in onze gemeente bijvoorbeeld al door de samenwerking met woningbouwverenigingen bij huurachterstanden, en binnenkort ook door samenwerking met andere belangrijke schuldeisers als energiebedrijven, zorgverzekeringen en postorderbedrijven. Dat helpt! Wat nog beter helpt, is het overwinnen van schaamte. Schaamte is een bevriezende emotie. Zij zorgt ervoor dat je niet meer beweegt, druk als je bent met het ophouden van je façades.

Mensen die hun schaamte overwinnen, hervinden hun autonomie, zijn in staat zelf acties te ondernemen, zelf hulp te zoeken om uit het knellende keurslijf van stille armoede te ontsnappen. Alle reden dus om vol in te zetten op het overwinnen van schaamte. Alle publiciteit hierover helpt. Daarnaast zijn er moderne digitale marketingtechnieken, zoals de Nederlandse Schuldhulproute*. Er is lang geaarzeld en veel gediscussieerd over de wenselijkheid van deze technieken in het sociale domein, maar ze werken beslist! Onze gemeente kan zich onderscheiden door zich hierbij aan te sluiten, en het bespaart haar inwoners veel financiële problemen!

* De Moedige Dialoog en Humanitas zijn beide partners van de Nederlandse Schuldhulproute

Op de bank met Stimenz